In nomine sancte et individue Trinitatis. Amen En l'an de la nativitat de nòstre Senhor 1398, la vèspra de santa Maria de setembre, obtenguda benedicción de papa Beneseit XIIIe, partigui de la ciutat d'Avinhón, ieu Ramond, per la gràcia de Dieu vescomte de Perelhós e de Ròda, sénher de la baronia de Ceret, per anar al purgatòri de sant Patrici.

E per çò que tots los òmes del mond desiran saber causas estranhas e meravilhas, que sian plus plasents naturalment aquelas que òm pòt saber per vista que aquelas que òm pòt saber per ausir dire, per aquesta rasón, ieu, que en mon jovent fori noirit amb lo Rei Carles de França, amb lo qual mossénher mon paire me laissèt, lo qual èra son amiral e camarlenc, e en aquela cort ieu amb tots los cavalièrs e escudièrs de son reialme e dels autres reialmes volia saber volentièr e èsser enformat de las causas meravilhosas, variablas e estranhas que son per lo mond, e aguí lo còr mout enclinat de saber per vista çò que avia ausit dire a divèrses cavalièrs, e de fach ieu me mesí a seguir las aventuras del mond per totas las tèrras de crestians e d'infisels, tant Sarrasins quant d'autres de divèrsas sèctas que son per lo mond, ont rasonablament se pòt anar, en tant que per la gràcia de Dieu la major part de las causas que ieu avia ausidas retraire estranhas e meravilhosas ieu ai vistas tant en tèrra quant en mar, e d'aquelas per vista pòdi far vertadièira fe, e ai sostengut grands perilhs e despens, tant en tèrra quant en mar, e mouts trebalhs e preisons sofertadas en tèrra de Sarrasins e de Crestians, las quals recitar non curi, pausant que non sia en la matèria que ieu vuèlh seguir necessari: tan soletament vòli tocar del viatge del purgatòri de sant Patrici, que es en las encontradas d'Ibèrnia, lo qual viatge amb l'ajuda de Dieu ieu ai fach e complit en tant coma jamai òme non fec depuèis la mòrt de sant Patrici.

E aquesta contarai e recitarai en 4 manièiras: primièirament perqué sant Patrici ordenèc lo purgatòri, segondament en qual partida es; tèrçament per qual rasón ieu me mesí al còr d'intrar en lo dich purgatòri, quartament qualas causas ieu ai vistas ni trobadas en lo dich purgatòri, aquelas que revelar se pòdon, car causas i a que non plaça a Dieu que per mi sian reveladas, car non es expedient ni a Dieu plasent, e aiçò per lo perilh que se'n pòt enseguir a aquel que las revelaria o a aquels als quals serian reveladas, lo qual es irreparable.

En lo temps que sant Patrici predicava lo sant evangèli en Ibèrnia, lo qual nos apelam Irlanda, e confermés sa predicación per meravilhoses miracles, sant Patrici trobèc en aquela tèrra aissí mudas e salvatjas gents coma si fosson bèstias, e mes mout grand trebalh e pena a ensenhar-los e convertir-los a la fe de nòstre Senhor Dieu Jesú Crist; e sovent lor parlava de las penas d'ifèrn e de la glòria de paradís per retener-los de lor mescresença e de lors pecats, per los confermar en bona vida; mas tot aiçò non valia res, car els disian que non o cresian, sinón que alcuns d'els veguesson la glòria dels bons e las dolors dels mals, ni non se volian tener a la promissión de sant Patrici, que mout avia l'entendement vèrs Dieu.

E per aiçò lo prodòm comencèc a dejunar, velhar e far oración a Dieu e mouts autres bens per la salut de las armas del pòble; e nòstre Senhor li aparèc aissí coma avia fach d'autras vegadas, e li bailèc lo libre de l'Evangèli e un bastón, e aquestas causas tenon en Irlanda per grands relíquias, aissí coma es degut. Lo bastón a nom lo bastón de Jesús, per çò que el lo donèc a son servidor, e a la vida meteissa ne fa testimòni que òme que aja aquest libre ni aquest bastón, es senhal que es apòstol d'Ibèrnia. Après nòstre Sénher l'amenèc en un lòc desèrt e li mostrèc una fòssa redonda e escura dedins, e li dis que qui intraria dedins ver confès e penedent seria quiti en un jorn e en una nuèch de tots sos pecats e veiria los torments dels malvatz e los gaugs e la glòria dels bons. E, aiçò dich, nòstre Sénher desaparèc al prodòm, e foc fòrt alègre de çò que nòstre Senhor li ac dich e quand li ac mostrada la fòssa per que el poiria convertir las gents.

E adonc fec començar una glièisa près d'aquel lòc, e mes-i canonges reglars, e fec a la fòssa bonas pòrtas, e tota la ila es clausa d'aiga d'un grand estang ben priond, e fec entorn la fòssa cementèri, e fec la dicha fòssa tancar amb clau, per tal que negun non i intrés sens licéncia, e fec-la claure devèrs Orient de mur, e la clau comandèc al prior de la glièisa. Moutas gents i intrèron en la dicha fòssa en lo temps de sant Patrici per penedença de lors pecatz, e disian, quand èran tornats, que avian vists e sofertats mouts grands torments e grèus, e mout gaug e bèlas glòrias vists e ausits.

E sant Patrici fasia metre tots los repòrts en escrich dins la glièisa. Après, el recomandava al pòble totas las causas per lo testimòni d'aquel que i èra entrat; e es apelada la fòssa de purgatòri per çò que òm i purga sos pecats; e per çò car foc mostrada a sant Patrici primièirament per nòstre Senhor es apelat purgatòri de sant Patrici; e d'aquesta religión a divèrses monestièrs en la ila, grands e solemnes, majors que aquel ont es lo purgatòri.

Lo primièr prior que foc de la glièisa èra mout bon prodòme e de bona vida; e fec far una abitación de près lo dormidor ont dormian los canonges, car el èra mout vièlh e non avia mai una dent, e non volia pas que los joves li fesesson ni l'aguesson en esquèrn ni en despièch per sa velhesa e que non li fesson negun enuèg, car sant Gregòri dis que, non obstant que lo vièlh òme non sia plus malaut, sí es el tostemps plus enic e enujós per sa velhesa que los joves; e visitavan-lo sovent e li disian per jòc: Paire, quant volriatz vos estar en aquest sègle? E el respondia: Mon filh, ieu amaria mai, se plasia a Dieu, de partir tantòst d'aquest sègle que se i estava longament, car non i aguí jamai sinón dolor e caitivitat, e delà en l'autre sègle non trobarai sinón glòria.

E aquels que li o demandavan sovent avian ausits cantar los àngels en l'abitación del prodòm, e las cançons que disian los àngels èran aitals: Beneseit èst tu e beneseita sia la tieua dent de ta boca que non tòca viandas delectablas, car lo prodòm non manjava sinón pan sec, aital coma se fa en aquela tèrra, que se fa de civada; d'aquest pan manja un òme 10 o 12 mealhas per jorn; mas comunament non manjan pan ni bevon vin, ans vivon de carn de buòu e bevon d'aiga e los grands senhors bevon lach segón que plus ample recitarai en son lòc. Aissí meteis lo prodòm bevia aiga freja e l'endarrièr enaquí ac passada sa vida, e anèc a nòstre Senhor enaquí coma tostemps avia desiderat.

E al temps de sant Patrici e après, el fasia metre en escrich tot çò que avian vist aquels que intravan en la fòssa, e alcuns non tornavan, e èran perits per çò car non èran estats ferms en la fe.

La costuma es tala que negun non i pòt intrar sinón per purgar sos pecats e amb licéncia de l'evesque e de l'archivesque d'Armanhac ^(Armagh), que es primat en Irlanda, e l'evesque es aquel en la diocesa del qual es lo purgatòri; e quand aquel que i vòl intrar se'n va a la un d'aquests prelats e li an dicha lor volontat, primièirament lor aconselha que per res no'i vuèlhan intrar e lor ditz que mouts i son intrats que non son tornats, e si l'òme non vòl laissar de i intrar, el li dona sas letras e l'envia al prior de la glièisa, e quand lo prior a legidas las letras, el li ditz sa volontat e li deslausa mout la intrada e li aconselha mout de non intrar e que elegisca autra penedença, car mouts d'autres i son anats que i son perits; e si lo prior ve que non lo puèsca dostar de son prepaus, el lo fai intrar dedins la glièisa e lo fai estar per cèrt temps en penedença e en oración, e al cap del temps el ajosta tots los clergues e canta una messa lo matin en la glièisa, e l'òme que vòl intrar dins la fòssa recep lo còrs de Jesú Crist e pren de l'aiga senhada, enaissí coma sant Patrici ordenèc; après lo mena lo prior e tots los clergues a la pòrta del purgatòri amb la processión cantant las letanias, e adonc lo prior li òbre la pòrta e li ditz lo perilh ont el vòl intrar ni se vòl metre, e consí los malignes esperits li assalhiràn e lo combatràn, e consí mouts i son perits; e si non vòl estar per aquò que no'i intre, aladonc lo senhan e lo benesisson tots los capelans que aquí son, e el se recomanda a lors oracions, e senha-se, e pren comjats, e intra en la fòssa. E lo prior tanca la pòrta après el, e la processión en torna; e l'endemàn per lo matin tornan tots los clergues a la fòssa, e lo prior òbre la pòrta, e si l'òme es trobat, els lo ne menan amb grand gaug, e està aquí lo temps que li plai; e si non es trobat en aquela ora meteissa que el intra lo jorn d'avan, els sabon certanament que el [és perdut en cos e en ànima. E lo prior tanca la porta e torna-se'n.]

A lot of text is missing on both sides of this manuscript page and has been supplemented in brackets by Alan Mac an Bhaird.[Après que lo rei Carles fo mort, que era rei de França, jo era estat per long temps en son servici; e puis fui en lo servici del rei Joan d'Aragó, del qual jo fui son primer cavaller, e ell que era mon senyor natural; e fui per gran temps privat e amat de ell, tant com servidor pot ésser de son senyor; e haguí coneixença que lo dit senyor me mostrava en gran amor, e açò trobé en ell e l'amava aitant com servidor pogués amar son senyor, en tant que no'm fora al món tan possible que fer pogués que jo no ho fes per ell. E partí-me del dit senyor ab sa licència del regne] de Valéncia, e venguí [al loc de Millàs,] que es de mon patrimòni e del vescomt[at] de Perelhós; e seguic-se la mòrt de papa Clemenç, que èra del linatge del comte de Guiena, e paucs dias aprés foc facha [elecció en papa dels cardenals lo cardenal de Luna, que es apellat Beneit XIII.

E com jo en algun viatge me so trobat en las parts de Itàlia, en la qual part jo era ab tres galeras armades bé, e de fora mar, s'endevenc que foren al servici del papa Clement e de son collegi; e haguí grans coneixenças ab sos cardenals, los quals ixiren d'Itàlia ab las mies galeras e dos del senescal de Provença, que havia nom Folcant d'Aguolt, venguen vers mi lo primer any de la sisma que tant ha durat; e atura a Roma lo bisbe de Bar, ab lo papa, que se apella Urbà. E havia jo gran coneixença ab los cardenals, en especial ab aquell de Luna que era estat novellament elegit, e lo dit papa B]eneseit me tramés [missat]ges mandant-me anar devèrs el per servir. E enaissí o fesí, lo qual ieu servigui amb licéncia de mon dich senhor lo rei.

Endevenc-se que, ieu estant amb lo papa, lo sobredich rei don Joan, mon natural senhor, moric, de la qual mòrt otra lo voler de Dieu ieu fori mout doloirós e trist, aitant com negun servidor pot èsser de la mòrt de son senhor, metent-me al còr en aquela ora que ieu anés en lo purgatòri de sant Patrici e que i intrés per saber, se far se podia, se atrobèron mossenhor en purgatòri e las penas que sofria. E en aiçò me imagenèi las causas e las rasons que avia ausit dire a alcuns del purgatòri.

E après alcuns dias d'aquesta volontat que ieu avia de anar e de intrar en lo dich purgatòri, per via de confessión parlèi amb lo papa, disent-li tota ma entención, lo qual mout fòrt m'esquivèt e me devedèt que per res del mond ieu non o ensagés; e otra çò qu'el me dis, m'o fec dire a alcuns cardenals sos privats e especialment a dos: la un èra de titolat de Taraçona, que èra del linatge que lo sobrenom s'apèla Galnièlho, l'autre cardenal se apelava Jofré de Santa Elena, E present un fraire mieu, apelat mossenhor Ponç de Perelhós, lo papa fòrt me amonestèt de non i anar en tant que aissí fòrt me tenguèron que a penas lor poguí escapar.

Enaprès alcuns jorns, ieu parlèi amb lo papa, disent-li que per res ieu non laissaria aquest viatge; e obtenguda sa benedicción, partivi lo jorn de santa Maria de setembre, l'an dessús dich, e fi mon camin per França. E fori a la cort del rei a Paris, del qual ieu èra antic servidor, e aissí meteis èra son camarlenc e son paire que aissí meteis m'avia noirit, e d'edat fòrt jove aissí meteis fori son camarlenc; e del rei de França, de sos oncles e fraires, del duc de Berri e de Borgonha ieu aguí letras de recomandación al rei d'Englatèrra, que èra son gendre, e autres senhors d'Englatèrra; començant lo matrimòni avian fachas trèvas de 30 ans. Ieu partí de París e per mas jornadas fori a Calais, ont me mesí en mar per passar en Englatèrra.

Ont fori lo jorn de Tots Sants. D'aquí parti, fasent mon camin per Londres, passant per sant Tomàs de Conturb[er]ie; de Londres aguí novèlas que lo Rei d'Englatèrra èra en grand parc enclaus, aissí com lo bòsc de Vincenas près París, apelat Got, près Ocsonia 8 milhas, ont a grand estudi, lo qual lòc los Engleses apèlan Estancfort ^(Ocsenaford); de la qual part es fòrt bèl, e lo rei i a mout fòrt e bèl ostal e grands casas dedins. E per las letras que ieu portava del rei de França fori ben fòrt receubut, e me feron fòrt per lo rei grand onor, e me feron guidar e ben anar segur per tot son regne, lo qual ieu travessèi tot sens repausar. Es vertat que amb lo rei demorèi 10 dias.

Partivi de la cort e fori per mas jornadas en una encontrada apelada Chestressier, que es en la marcha de Galas; fori en la ciutat Chester e aquí ieu loguèi una nau per passar en Irlanda, amb la qual ieu montèi la còsta de Galas; fori en un lòc apelat Oliet; d'aquí partí e travessèi lo gòlfo amb bèl vent entrò la via d'Irlanda. D'espalege en la ila d'Arman, que foc del rei de 100 cavalièrs en lo temps del rei Artús, e al jorn de uèi es ben poblada e es del rei de Englatèrra; e d'aquí tostemps travessèi amb bon temps, e arribèi en Irlanda al cap d'alcuns jorns d'espalege, davant la ciutat de Belvi ^Dublin, que es assés grand ciutat.

Aquí ieu trobèi lo comte de la Marcha, que èra cosin germàn del rei Richard d'Englatèrra e de la regina, al qual ieu dissí ma entención del viatge que ieu volia far; lo qual me recolhic mout notablament, per las letras del rei d'Englatèrra e de la regina, lo qual me desconselhèc fòrt lo viatge, disent que per doas rasons ieu non devia far lo dich viatge: la primièira es que ieu avia a far grand camin e passar per tèrras de gents salvatjas, las quals non avian regiment de gent en que negun se degués fisar; l'autra rasón èra que la intrada del purgatòri èra mout perilhosa causa e mouts bons cavalièrs s'èran perduts, que non èran tornats; aissí que per res non volgués temptar Dieu ni enganar me meteis. De contrastar a ma anada lo dich comte fec son poder, e quand el vic que ieu èra aissí enclinat, el me donèc de sos rossins e de sas jòias, e me bailèc dos de sos escudièrs, la un apelat Joan Dirai, lo qual me menèt per la tèrra que lo rei d'Englatèrra ten en Irlanda e tant coma me cavalguèi non me laissèc res despendre, pausant que el me fasia lo despens a mon desplaser, e l'autre apelat Joan Talabòt que sabia la lenga d'Irlanda, que èra mon trochamant.

E aquests dos avian mandament de me menar a l'archivesque d'Armanhac ^(Armagh), e aissí o feron, lo qual es primat en la ila, e los Ginoeses ^(Irlandeses) lo tenon coma papa. Lo qual ieu trobèi en la vila de Diondan ^(Drogheda), la qual es aissí grand coma Puègcerdàn o Tarragona. Los sobredichs me presentèron a l'archivesque, al qual ieu bailèi letras del rei e regina d'Englatèrra e aissí meteis del comte de la Marcha, e lo dich archivesque me receubèc mout ben e me fec grand onor; lo qual, après que ac saubuda ma volontat, me deslausèc fòrt mon viatge, e m'amonestèc fòrt de no'i anar, disent que otra lo perilh que èra en la intrada del purgatòri, el ni negun non me poiria far segur per la tèrra del rei Irnel ^{(Ó Néill)} ni d'autres senhors, per las tèrras dels quals avia a passar avans que fos al purgatòri; e si non me volia pèrdre de cèrta sciéncia, que per res non o ensagés; e après el me mes en lo revestiari de la grand glièisa, ont el mout m'amonestèc e me preguèc que per res ieu non volgués intrar al dich purgatòri, disent-me mout de perilhs e d'escàndols que se son seguits a divèrses dins lo purgatòri, que s'èran perduts; e encara me dis tots los perilhs que se pòdon endevenir ni i son, als quals ieu respondèi segón que Dieus m'avia aministrat, afermant que jamai non laissaria mon camin; e quand vic que de ma opinión non me poguèc revocar, donèc-me tot l'endreçament que pòc, e me donèc licéncia, e me confessèc, e presí de sa man nòstre Senhor fòrt secretament, e dis-me que dins la setmana el seria en una vila apelada Dandela ^(Dundalk) e aissí o fec.

Ieu de present partí d'el, e fori en la dicha vila, e d'aquí tramès al rei Irnel ^{(Ó Néill)} que èra en la ciutat d'Armach, lo qual de fach me tramés salconduch e un de sos cavalièrs e un autre de sos messatgièrs per conduire-me entrò que fos amb el. E l'archivesque venc al dich jorn e menèc ben 100 òmes d'armas armats a la lor manièira per acompanhar-me, e bailèc-me un autre trochamant, cosin germàn de Joan Talabòt, lo qual avia nom Tomàs Talabòt; e amb los 100 òmes d'armas ieu intrèi en la tèrra dels iretges ^(Ireses) salvatges, ont lo rei Irnel ^{(Ó Néill)} senhorejava. E quand aguí cavalgadas qualque 5 lègas, los dichs òmes non ausèron passar plus avant, com fosson tots grands enemics; aissí que els se demorèron en un puèg, e ieu presí lo comjat e anèi avant.

E après que aguí anada qualque mièja lèga, trobèi lo conestable del rei Irnel ^{(Ó Néill)} ben amb 100 òmes a caval, armats aissí meteis a la lor manièira, amb lo qual ieu parlèi. E partivi de lui e fori amb lo rei, lo qual me recolhic ben segón la lor manièira e me tramés present de manjar, çò es carn de buòu, car els non manjan pan ni bevon vin, car non n'an; mais bevon aiga, e los grands senhors bevon per noblesa lach, e alcuns del broet de la carn.

E per tal que las lors costumas son a vos assés estranhas, lo plus cort que poirai vos contarai alcuna causa de lors condicions e manièiras, e de çò que ieu veguí amb lo rei, amb lo qual a mon retorn tenguí la fèsta de Nadal, pausat que a l'anar, quand fori lo primièr còp amb el, non agués assés vist.

Es vertat que lo rei ven per successión, e a divèrses reis en aquela ila, la qual es aissí grand coma la ila d'Englatèrra; emperò lo major es aquest Irnel ^{(Ó Néill)}, e tots los autres son de son linatge venguts. Aquest a ben 40 òmes a caval, cavalgan sens sèla amb un coissin, e cascun pòrta mantas entretalhadas; segón que es, els s'arman de còta de malha, e pòrtan-las cenchadas, e an gorgeireta de malha e capelinas redondas de fèr amb espasas e cotèls e lanças fòrt longas, emperò son fòrt primas a la manièira de las lanças anticas e an dos braças; las espasas son aitals coma aquelas dels Sarrasins, que nosautres apelam genovesas; lo pom e la crotz son d'autra manièira: lo pom es aital coma una man estenduda, los cotèls son longs e estrechs aissí coma lo det merme, e son tòrts e talhan fòrt ben. Aquesta es la manièira de lor arma, e alcuns s'ajudan d'arcs, que son aissí petits coma mièg arc d'Englatèrra; emperò fan aissí grand còp coma los Engleses, e son aissí ben ardits, e a long temps que guerrejan amb los Engleses, e lo rei d'Englatèrra no'n pòt venir a cap. Pausant que i aja divèrsas d'autras batalhas, lor manièira de guerrejar es semblant d'aquela dels Sarrasins, e enaissí cridan. E van vestits los grands senhors amb una còta sens dobladura entrò al genolh e fòrt escolatada a guisa de femnas, e pòrtan grands capairons que duran entrò al correg, e pòrtan los vestits la cogola aissí estrecha coma lo det; non pòrtan cauças ni sabatons, ni pòrtan bragas, ans se cauçan los esperons sobre los talons nuds.

E en aquest estat èra lo rei lo jorn de Nadal, e tots los clergues e cavalièrs, evesques e abats, e de grands senhors. Los comuns van aissí coma pòdon, mal vestits, emperò tots los majors pòrtan mantèls de flissa; e mostran totas las parts vergonhosas, tant las femnas quant los òmes. Las paubras gents van nudas, emperò tots pòrtan d'aquels mantèls, àvols o bons, e aissí meteis las dònas. La regina e sa filha e sa sòr èran vestidas e ligadas de verd; emperò las domaisèlas de la regina, que èran ben 20, èran descauças, e èran enaissí vestidas coma vos ai dich dessús, e mostravan tot quant avian amb tan pauca de vergonha coma de mostrar la cara.

E avia amb lo rei qualque tres mília rossins, e mouta paubra gent, als quals fasia lo rei mout grands almoinas de carn de buòu.

E son dels plus bèls òmes e de las plus bèlas femnas que ieu aja vistas en part del mond. Els non semenan negun blat, ni non recolhisson ponch de vin, solament lor vida es de carn de buòu, e los grands senhors bevon lach, e los autres del broet de la carn, e los comuns aiga, e an pro boder, com totas lors carns sian de buòus e de vacas e de bons rossins.

Lo dia de Nadal, segón que disian los trochamants e alcuns autres que sabian parlar latin, tenia cort lo rei; emperò la sieua taula non èra sinón jonc estendut per tèrra, mas de près el li metian èrba plus delicada per torcar la boca, e portavan-li la vianda sobre bastons, aissí coma òm pòrta semals: podètz pensar consí los escudièrs èran abilhats, Dieus o sap. Las bèstias non manjavan sinón èrba en lòc de civada e la fuèlha dels agréfols, la qual tòrran un pauc, per las espinas que son a la fuèlha. E aiçò sufís quant a las lors costumas, car plus non n'entendí parlar.

Lo rei me recolhic fòrt ben e me tramés un buòu e lo sieu còc. De pan ni de vin non avia en tota sa cort, emperò per grand present me tramés dos fogassets aissí prims coma neulas, e plegavan-se aissí coma pasta crusa, e èran de civada e de tèrra, aissí negres coma carbons, ben que èran saboroses. Lo rei me donèc salconduch per passar per sa tèrra e per sas gents a pè e a caval, e parlèc mout amb mi, demandant-me fòrt dels reis crestians, e especialment del rei de França e d'Aragón e de Castèla e de lors costumas e de lors manièiras de viure e segón que me aparia per sas paraulas, els tenon las lors costumas melhors e plus perfièchas del mond.

Lors ostals son comunament, e la major part, près dels buòus; e amb los buòus fan lors ostals e cascun dia se van mudant per los erbatges; a la manièira dels alams ^(alarbs) de Barbaria o de la tèrra del Saudàn, eissian els un dia de lors vilas, e van mouts ensems.

De la cort del rei ieu partí e fi mon camin per divèrsas tèrras entrò una de lors vilas apelada la Processión ^{(Protección)}. A neguna persona non fasian mal, ans an ben en grand devoción Sant Patrici e dès long temps entre los reialmes e los reis tenon aquela vila segura, e los pelegrins que lai van es fòrça de laissar aquí lors bèstias, car non poirian passar las montanhas ni las aigas rossins ni autras bèstias. Enaissí que d'aquí ^[partent] ieu anèi a pè d'aquí a la vila ont es lo priorat, e dins lo priorat es lo purgatòri, e a-i un grand lac priond, ont es la dicha ila. L'aiga es bona a beure, e dins lo lac a divèrsas autras ilas. Las aigas son tan grandas en la ila que sobre las plus nautas montanhas a penas pòt òm passar per las aigas, ans se n'intra òm entrò al genolh, aissí que a pè i a grand pena, e a caval mout major.

E seria meravilhas que òm ne pogués passar. Partent-me de la Processión ^{(Protección)}, lo senhor del lòc, que es grand senhor, e son fraire, que avian grand devoción a sant Patrici e ajudan mout a endreçar los pelegrins, vòlc anar amb mi, e m'acompanhèc entrò lo monestièr, ont ieu fori mout fòrt receubut. Passèi lo lac amb una barca d'un fust cavat, car autras barcas non i avia. Lo senhor de la Processión ^{(Protección)} e lo prior que aquí èra se tenian ensems.

De mantenent que ieu fori en lo monestièr, me demandèron si ieu volia intrar en la purgatòri, e ieu respondèi que òc; e adonc els me van fòrt amonestar que per res non i volgués intrar ni temptar Dieu, com tan solament non i agués ^[perilh] del còrs, mas del còrs e de l'arma, que monta plus, disent e mostrant-me los perilhs e las fòssas d'aquels que i son mòrts. E quand els viron mon fòrt prepaus, els me dissèron, e especialment lo prior, que convenia que ieu fesés segón las ordenanças del monestièr, aissí coma sant Patrici avia ordenat e sos predecessors, segón que es en lo Capítol que parla de sant Patrici. E aissí ieu fesí, segón lor ordenança e convén a far, amb grand devoción, tot çò que fan aquels que per malautias o per autres perilhs esperan la mòrt. E tot aiçò fach, amb grand processión els acostumavan de menar a la glièisa aquel que i intra. E tostemps me amonestavan fòrt que per res ieu non i volgués intrar, e que revoqués ma intrada, e que per purgar mos pecats me volgués metre en alcuna religión per servir los fraires o per èsser religiós, e non me volgués metre en tan grand perilh.

E fachas totas las ordenacions en la glièisa, segón que davant ai recitat, que sant Patrici ordenèc, tot aiçò fach, els, amb tots los clergues que aver se pòdon de l'encontrada, cantan grand matin lor messa de requiem a aquel que intra dedins. E tot çò que s'i apertenia els feron a mi.

E estant en la glièisa ieu parlèi amb un nebot mieu, filh de ma sòr, e èra del linatge de Centelhas, e èra doctor, e amb dos filhs mieus, dels quals lo major avia nom Loís, e l'autre Ramond e amb ma companhia e servidors. Els aissí ordenèron de lor retorn, al cas que Dieu fesés sa voluntat de mi, e bailèi a mossenhor Bernat de Centelhas, mon nebot, mon testament, lo qual èra sacrestàn de Malhòrca.

E tot aiçò fach, lo prior e los fraires e lo senhor de la Processión ^{(Protección)} me demandèron, en cas que ieu morís, ont volia èsser sosterrat; e ieu vau lor respondre que la tèrra èra lo sepulcre dels mòrts e que aiçò ieu remetia a els. E amb la dicha processión els me menèron a la pòrta del purgatòri, e aquí ieu fesí 4 cavalièrs, dels quals los dos foron mos filhs, los autres dos foron un Englés, apelat mossenhor Tomàs, e l'autre foc mossenhor Pèire Maço del regne de Valéncia. E après cantèron las letanias, e me donèron de l'aiga senhada, e lo prior m'obric la pòrta e dis-me talas paraulas davant tots aquels que i èran: Vec-vos lo lòc ont vos volètz intrar e anar, mas si vos me volètz creire mon conselh, vos vo'n tornaretz arèire, e emendaretz en alcuna manièira vòstra vida en aquest sègle, car mouts òmes i son intrats que jamai non tornèron, ans son perits en còrs e en arma, per çò car non an aguda ferma cresença en Dieu Jesú Crist, e per aiçò els non pòdon sofrir los torments que lai son. Totas vegadas se vos i volètz intrar, ieu dirai çò que i trobaretz.

E aladonc ieu dissí-li que sens falha, amb lo voler de Dieu, ieu i intraria per purgar mos pecatz; e alavetz el me dis: Del fach de la fòssa non vos vòli ren dire, car vos vesent trobaretz mas en alcun lòc Dieus enviarà sos messatgièrs, que vos ensenharàn tot çò que deuretz far; e tantòst se n'iràn e vos laissaràn tot san e sal coma aicí ètz, coma an fach amb aquels que davant vos i son intrats.

E alavetz ieu presí comjat de tots aquels que aquí èran, e los baisèi en la boca, e comandèi-me a Dieu, e intrèi dedins; e derrèire mi intrèc un cavalièr, apelat mossenhor Guilhèm, senhor de Corsí, lo qual èra nomnat, e èra lo major òme e sa molhèr la major dama que fosson entorn la regina d'Englatèrra, que èra filha del rei de França. E totas las causas que far s'apertenian a la intrada fec amb mi, aissí meteis coma ieu. Los fraires nos amonestèron fòrt que non parlessem l'un amb l'autre, e, ben que las paraulas e'ls perilhs que tant me èran estats dichs dels divèrses torments per los quals aquels que intrats i èran s'èran perduts e perits me mesèron assés dobtes en lo còr e en l'entendement, mas la grand volontat que ieu avia de saber l'estament en que lo rei mon senhor èra, e aissí meteis de purgar mos pecats me fasia oblidar tot çò que endevenir me podia, e recomandèi-me a las bonas oracions del[s] bons prodòms, e garnigui-me de fe e de cresença lo mièlhs que poguí, e senhèi-me del senhal de la crotz, e comandèi-me a Dieu, e intrèi dedins lo purgatòri, e mon companhón après. E lo prior tanca la pòrta e se'n torna amb sos clergues a la glièisa.

Quand ieu fori dedins la fòssa, ieu trobèi tantòst a la fòssa cap, e non ac de long sinón qualque dos canas de Montpelièr; e la fòssa es al cap un petit tòrta a la man esquèrra. E tantòst que ieu fori al cap de la fòssa, ieu ensagèi amb las mans si trobaria trauc ni lòc per ont ieu pogués anar avant, mas non trobèi. Es vertat que a l'anar que ieu fi avant, sentigui lo cap de la fòssa fòrt flac, e semblava que si òm s'i sostengués que se n'intraria. E ieu me vau seire lo plus bèl que poguí, e estèi en aquel estament ben passada una ora que non me pensava que alres i agués; e a mi me pres una susor e grand angoissa de còr, aissí coma se la mar me fes mal que navegués, e a cap de pausa ieu me condormí per l'angoissa que avia aguda; e tantòst venc un troneire aissí grand que tots aquels que èran al monestièr, tant los canonges coma aquels que èran dedins, lo sentiron aissí coma si fos dels troneires que se fan en estiu; e lo temps en que eram èra ivèrn, en lo mes de desembre, e èra lo cèl clar, de que tots aquels que l'ausiron agron grands meravilhas. E en aquela ora ieu casèi, aissí coma si casés del cèl; a mon vejaire casèi qualque dos canas de naut; emperò per l'angoissa que ieu avia aguda e que èra tot dormilhós, ieu fori un pauc embaït, emperò lo grand troneire que èra estat tan terrible quasi m'avia eissordat, e a cap d'un pauc ieu revenguí, e dissí las paraulas que per lo prior m'èran estadas mostradas, las quals son aquestas: Christe fili Dei vivi, miserere mei! e alavetz ieu veguí la fòssa obèrta, per la qual ieu mout longament anèi e perdèi mon companhón que non lo veguí ni saubí que s'èra fach.

E anant enaissí tot sol per aquela fòssa, tant plus anava avant, tant plus la trobava cava e escura, e tant anèi que perdèi del tot la clartat de tot lum. E quand ieu aguí anat un pauc avant, ieu intrèi en un lòc que m'aparèc lo cap, e aquí ieu trobèi una sala segón que lo prior m'avia dich e ela non avia autra clartat sinón enaissí coma en lo mond es entre nuèch e jorn en los jorns d'ivèrn. La sala non èra pas clausa entorn, mas èra en colomnas e amb arcs vòuts, aissí coma una claustra de monges. E quand ieu aguí pro anat amont e aval, ieu fori fòrt meravilhat de la faiçón que ieu veguí an aquela sala, e intrèi dedins e vau-me séser. E fori fòrt meravilhat de la grand belesa que èra en aquela sala e aissí meteis de l'estranha faiçón que, a mon semblant, en lo mond ieu jamai non avia vista tant bèla sala en part ont ieu fos estat.

E quand ieu aguí segut una grand pèça, venguèron a mi 12 òmes, que tots me semblavan òmes de religión e tots èran vestits de raubas blancas, e tots intrèron dins la sala, e a lor venir saludèron-me fòrt umilment e un d'els me semblava èsser major, quasi coma prior, e aquel parlèc amb mi per tots los autres, e fòrt me confortèc e me dis: Beneseit sia Dieu, que totas causas a en poder, e que en ton còr a mes lo bon prepaus; el perfecisca en tu lo ben que i a començat, e per çò car tu èst vengut en aquest purgatòri per tos pecats, sàpias que lo te convén far ardidament aquest fach, e si non o fasias, tu perdrias lo còrs e l'arma per ta malvestat. Car tantòst com nos siam partits d'aquesta sala, ela serà tota plena de diables, que tots comunament te tormentaràn e te menaçaràn de far encara piègs, e els te prometràn que te tornaràn encara arèire san e sal a la pòrta per ont tu èst intrat, si tu los vòls creire, e enaissí t'assalhiràn. E si tu consentisses a els per grand còp de mals que te façan ni de torments, ni per paor de menaças que els te façan, tu periràs en còrs e en arma. E si tu creses fermament e metes tota ta cura e tota ta pensa e ta cresença en Dieu, tu seràs quiti de tots los pecats que tu auràs fachs, e veiràs los torments que son aparelhats als pecadors per los pecats purgar, e lo repaus ont los justes se repausaràn e se delecharàn. E garda-te que tu ajas Dieu en bona remembrança; e quand los diables te tormentaràn, apèla lo nom de nòstre senhor Jesú Crist, e per aquel seràs tu tostemps deliure de tots los torments ont tu seràs mes. Nos non podem plus aicí demorar, mas amb tant nos te recomandam a Dieu.

E puèis cascun me donèc sa benedicción e anèron-se'n.

E ieu demorèi tot sol, vestit d'una rauba de la fe de Jesú Crist, e armat de tot mon poder de grand esperança d'aver victòria, amb grand contrición en mon còr de tots los pecats que a mi me podian recordar aver fachs, avent fermament tota ma esperança en Dieu, e suplicant-lo umilment que en aquest pas aissí estrech e perilhós non me volgués desamparar, aissí meteis pregant e suplicant-lo que me donés fòrça e poder contra los enemics; e la pietat de nòstre senhor, que jamai non falhic a òme que i aja esperança.

Aissí coma ieu estava assegut tot sol a la sala, e esperant la grand batalha dels malignes esperits, ieu ausigui sobdament un grand bruch, aissí coma si tot lo mond i fos ajostat per far un grand bruch e que cascun cridés en auta votz de son poder: non cresí que major bruch se pogués far, e si la virtut del cèl non m'agués gardat e los prodòms non m'aguesson ensenhat, ieu fora eissit de mon sen.

Aprés aquest bruch venc l'orribla visión dels demònis, car de totas parts d'aquela sala èran tan espesses que negun non los pògra comptar. E ieu los vesia ben en divèrsas e lajas fòrmas, e els me saludèron, e me regardèron, e dissèron-me, aissí coma per retrach: Los autres òmes del mond que çaïns venon non venon pas entrò a la mòrt; e per çò te devem nos grand grat saber e redre plus grand gasardón e loguièr que als autres que nos retenem, ans tu doçament tu as mout ben servit, tu venes aicí sofrir torments per los pecats que as fachs e perpensats, per los quals tu auràs amb nos torments e grands dolors. Mas per çò que tu nos as servits, si tu creses nòstre conselh e tu te'n vòles tornar, nos te laissarem encara viure al mond grand pèça amb grand gaug e plaser; e sinón, tu perdràs totas las causas que te poiràn ajudar e èsser bonas ni doças al còrs e a l'arma.

E aiçò me disian els per me decebre e per menaças e per lausengarias; mas Dieus que me metia al còr e ieu los mespresava de totas las menaças, e non curava, ni jamai non fori embaït ni per unas causas ni per autras, ans me tenguí tot segur e ren non lor respondèi. E quand los demònis veguèron que ieu los mespresava de tot, se comencèron las dents a croissir dessobre mi, e feron grand fuòc en la sala, e lièron-me fòrt per los pès e per las mans, e gitèron-me al fuòc, e rosseguèron-me amb cròcs de fèr per los braces, e cridavan e bramavan per far-me major paor e per me mai espaventar. Mai Dieu, que d'esperança m'avia garnit, no'm laissèc oblidar lo sieu nom, ni çò que los prodòms m'avian dich e ensenhat, que ieu apelés lo nom de Dieu; e en aquesta manièira me defendèi a lor assaut. E tot primièr me gitèron al fuòc, mai tantòst que ieu nomnèi lo nom de Jesú Crist, tantòst ieu fori garit e tot lo fuòc s'escantic que non i demorèc pas una sola beluga. E quand ieu veguí aiçò, recobrèi còr e fori mout plus ardit que non èra davant, e fermèi mon còr que jamai plus non los dobtaria, pusque en apelant lo nom de Jesú Crist ieu los avia tots vencuts.