Corpus of Electronic Texts Edition
Foras Feasa ar Éirinn (Book I-II) (Author: Geoffrey Keating)

Section 50

L.

Dála na m-Breathnach, iar n-imtheacht na Rómánach uatha, tógbhuid cloidh fód ó mhuir go muir idir iad féin is Scuit is Picti. Agus ar n-a chlos do chine Scuit agus do na Pictibh gur thréigeadar Rómhánaigh na Breathnaigh, lingid ar na Breathnachaibh agus bristear an cloidh agus airgthear an tír leo, gur bh'éigin do na Breathnachaibh teachta do chur an treas feacht go Rómhánchaibh 'gá iarraidh orra gan a léigean dá námhaid bheith ag déanamh a luit go díbhfeargach, amhail do bhádar. Leis sin cuirid Rómhánaigh légion oile da bhfurtacht; agus ar rochtain na Breatan dóibh tugadar féin is Scuitis Picti iomad coinbhliocht da chéile, gur ruagadar Rómhánaigh tar teorainn an mhúir do luaidheamar amach iad. Agus ar bhfóirithin na m-Breathnach mar sin dóibh, adubhradar na Rómhánaigh riú nachar shochar dóibh féin teacht ar eachtra da bhfurtacht ní budh mhó, agus a fhéachain créad an modh 'n-a bhféadfadaois iad féin do chumhdach nó do dhíon orra. Ar n-imtheacht iomorro do shluagh na Rómhánach uatha do thionnscanadar an cloidh atá ó mhuir go muir idir Albain is Breatain do dhéanamh d'obair chloiche, agus ocht dtroighthe 'n-a thighe, agus dá throigh déag d'airde ann, do réir Bheda san 5 ca. den chéidleabhar do Stair na Sacsan. Mar do chualadar na Scuit agus na Picti gur chuireadar Rómhánaigh druim ré teacht d'fhurtacht na m-Breathnach arís, cuirid cruinniughadh is coimhthionól ar iomad sluagh, is tugadar ucht ar an múr soin gur lingeadh leo tairis, is go dtugadar deargruathar na Breatan uile, ionnus gur bh'éigin do Breathnachaibh a gcathracha is a n-áruis do thréigean is dul da ndídean féin fá choilltibh is fá fhoraoisibh fásaigh, go nach bíodh do bhiadh aca acht feolmhach na mbeathadhach n-allta do-níthí do sheilg leo; agus an t-iarmhar do mhair do Bhreathnachaibh do scríobhadar go truaghaigmhéil go consul do bhí san Róimh dar bh'ainm Boetius ag iarraidh furtachta air, agus


p.394

is eadh adubhradar go rabhadar féin i gcumhgach idir an námhaid agus an mhuir. Óir an dream dhíobh do bheireadh aghaidh ar an muir, ag theitheadh rés an námhaid, do báithtí iad is an dream dhíobh do thilleadh ón muir do marbhthaoi leis an námhaid iad, amhail adeir Beda san 13 ca. don chéidleabhar do Stair na Sacsan ag aithfhriotal bhriathar na m-Breathnach ag éagnach lé Rómhánchaibh ar fhoirneart na Scot agus na b-Picti orra. Ag so na briathra: Ruagaid na barbardhaigh gus an muir ar siad ag labhairt ar na Scotaibh is ar na Pictibh tillidh an mhuir iad ar na barbardhaibh, idir an dá chinéal báis-se marbhthar nó báidhtear sinn, {Repellunt barbari ad mare, repellit mare ad barbaros, inter haec oriuntur duo genera funerum, aut iugulamur aut mergimur.}’’

ar siad. As so is iontuigthe gurab mór an foirneart do bhí ag Scotaibh na h-Éireann ar Bhreathnachaibh. Adeir Neinnius, sean-ughdar Breathnach, do réir Chroinic Sbíd, go raibhe leathtrom ag Scotaibh is ag Pictibh ar Bhreathnachaibh ré ré 40 bliadhan. Agus adeir Camden ag teacht leis so: Do fágbhadh i gcionn 500 bliadhan i ndiaidh Caesar do theacht don Breatain fá ainiocht na Scot is na b-Picti í. {Anno 500 a Caesaris ingressu Britannia Pictorum et Scotorum immanitati reliquitur.}’’

Agus is iontuigthe sin a briathraibh Beda san 14 ca. don chéidleabhar céadna mar a n-abair ag labhairt ar Éireannchaibh: Tillid, (ar sé), airgtheoiridhe aindiuide Éireannach da dtigh ar tí fillte go grod tar a n-ais. {Revertuntur impudentes grassatores Hiberni domum post non longum tempus reversuri.}’’

As na briathraibh-se Béda is iontuigthe go dtugdaois Éireannaigh ruaig go minic d'argain na Breataine.

Dála na m-Breathnach do bhádar aimsear imchian gan oirleach is gan argain ag Scotaibh agus ag Pictibh iar n-a dtréigean do Rómhánchaibh. Níor bh'í so amháin anfhochain na m-Breathnach an tan soin, acht do bhí eiriticeacht Phelagian ag saobhadh an phobail an tráth soin; agus is í comhairle ar ar cinneadh lé Breathnachaibh an tan soin, fios do chur go cléir na Fraingce aga iarraidh orra préaláide is lucht seanmóra do chur ón bh-Fraingc chuca do chlódh eriticeachta


p.396

Phelagian. Suidhid cliar na Fraingce i gcomhairle uime sin, agus is eadh do cinneadh leo dias naoimheaspog do chur do shíoladh an ghlainchreidimh dóibh, mar atá Germanus easpog Altisiodorensis is Lupus easpog Trecassenus; agus ar ndul dóibh ann rugadar buaidh ar na heiriticibh.

Tar a ndubhramar do bhíodh cogadh gnáthach idir na Scuit is na Breathnaigh go haimsir Uortiger fá rí ar an m-Breatain an tan fá haois don Tighearna 447. Gidheadh táinig d'ainmhianaibh is d'uaill is do pheachaidhibh na m-Breathnach an tráth soin go dtug Dia an lámh i n-uachtar ag Scotaibh is ag Pictibh orra, ionnus gur bha héigean dóibh Horsus is Hingistus go n-a sluagh Gearmáineach do thabhairt do chongnamh leo i n-aghaidh na Scot is na b-Pict, go ndearna Dia sciuirseadha do na Gearmáinibh sin ré cur na m-Breathnach a flaitheas iomlán na Breatan ó shoin. Atáid croinice na Breatan aga fhaisnéis, amhail chuireas Stoo san treas leathanach is caogad san chéadrámh da Chroinic, do cuireadh i gclódh i Lonndain an tan fá haois don Tighearna 1614, gur marbhadh 480 d'uaislibh na Breatan i bhfeall lé Sacsaibh, gur chuir Aurelius Ambrosius rí na Breatan an tan soin fá deara na clocha rug Merlin go Breathnaibh ó Shliabh g-Cláire san Mhumhain do thógbháil mar shéadchomharthaibh ar an láthair 'n-ar marbhadh na huaisle sin. Agus fós is ann san áit chéadna do hadhnaiceadh é féin. Agus is é fá hainm don áit an tan soin Chorea Gigantum. Agus is é ainm na háite anois Stone Henge ar Maigh Salsburie; agus adeir an t-ughdar céadna gurab ón Afric tugadar Gaedhil na clocha céadna; agus adeir Monomotensis nach tugadh dá chloich a héinchrích dhíobh.

As so is iontuigthe go gcleachtaoi lé Gaedhealaibh dul don Aifric da hargain, agus da réir sin go rabhadar neartmhar i dtíribh oile ó Éirinn amach; agus cibé do chuirfeadh i n-iongantas na neithe-se nó ag a mbiadh díchreideamh orra, biadh a mhilléan aige air féin, tré gan na scríbhne d'fhaicsin nó do chuardughadh. Óir is minic bhíos ainbhfios na


p.398

fírinne ar neach tré gan aithidhe do dhéanamh ar sheinscríbhnibh na sean, do réir mar adeir Macrobius libro 6.o Saturnalium, mar a n-abair: Is iomdha ní 'n-a ainbhfios orainn nach biadh 'n-a fhoilcheas orainn dá mbeadh caidreamh againn ar léaghthóireacht na sean ; {Multa ignoramus quae non laterent si veterum lectio nobis esset familiaris.}’’

ionnus dá nochtar linne go raibhe cíoscháin ag na Scotaibh is ag na Pictibh ar na Breathnachaibh, agus nach creidfeadh an léaghthóir sinn, léaghadh sé croinic Camden agus do-ghéabhaidh na briathra-so innte: Do cuireadh na Breathnaigh fá chioscháin na Scot is na b-Pict an tan fá haois don Tighearna446. {Britanni facti sunt tributarii Scotis et Pictis anno Christi 446.}’’

Nó dá luaidhtear linn gur múchadh na Picti leis na Scotaibh an tan fá rí ar Albain Cinnéide mac Ailpín i gcionn 839 mbliadhan iar ngein Chríost, léaghadh croinic Chamden is do-ghéabhaidh faisnéis an neithe céadna innte. Nó dá luaidhtí linn nar ghabh cine eachtrann san bhioth urlamhas iomlán Éireann acht na dronga do áitigh í féin diaidh i ndiaidh, mar atá Partholón clanna Neimhidh Fir Bholg is Tuatha Dé Danann is mic Mhíleadh, do féadfaidhe nach creidfidhe sinn muna bhfaiceadh an léaghthóir an ní scríobhas Gulielmus Nubrigensis ag labhairt ar Éirinnsan 26 ca. don dara leabhar da stair, mar a n-abair: Níor luigh Éire riamh fá chumhacht coigcríche. {Hibernia nunquam externae subiacuit ditioni.}’’

Mar an gcéadna ma cuirim síos annso ar Niall Naoighiallach neithe nachar chlos don léaghthóir roimhe so, measadh go bhfuil laoi nó leitir againn lé dearbhughadh gach neithe da gcuirthear síos linn annso.


p.400