Corpus of Electronic Texts Edition
Foras Feasa ar Éirinn (Book I-II) (Author: Geoffrey Keating)

Section 48

XLVIII.

Do ghabh Niall Naoighiallach mac Eachach Muighmeadhóin mic Muireadhaigh Thírigh mic Fiachach Sraibhthine mic Cairbre Lithfeachair mic Cormaic Ulfhada mic Airt Aoinfhir mic Cuinn Chéadchathaigh do shíol Eireamhoín ríoghacht Éireann seacht mbliadhna fichead. Cairionn Chasdubh inghean ríogh Breatan fá máthair do Niall. Inne inghean Luighdheach bean Néill máthair Fhiachach. Ríoghnach bean oile do Niall lé rugadh seacht mic dó, mar atá Laoghaire agus Éanna, Maine, Eoghan, dá Chonall agus Cairbre, amhail adeir an file san rann-so:

    1. Faoilidh do bhí Ríoghnach réil
      Iar mbreith Laoghaire mic Néill,
      Éanna Maine monar nglé,
      Eoghan, dá Chonall, Cairbre.

Is é an Niall-so do chuaidh go sluagh líonmhar maille ris do neartughadh agus do phréamhughadh Dál Riada is chinidh Scuit i n-Albain do bhí fán am soin ag gabháil neirt ar Cruithneachaibh da ngairthear Picti, agus is é céad duine tug Scotia d'ainm ar Albain é, ar impidhe Dhál Riada agus chinidh Scuit, ar choinghioll go madh Scotia Minor nó Scotia ba lugha do-bhéarthaoi uirre, agus Scotia Maior .i. Scotia is mó do gairfidhe d'Éirinn. Agus is tré bháidh ré Scota inghean Pharao Nectonibus fá bean do Ghalamh da ngairthí Mílidh Easpáine, ór fhásadar féin, rugadar Dál Riada do rogha Scotia do thabhairt ar Albain seoch Hibernia do thabhairt uirre.

Atá Camden aga rádh n-a chroinic ar Breatain gurab Scotia Bheag ainm na h-Alban agus Scotia Mhór ainm na h-Éireann, agus adeir nach faghthar scríbhne da fhaisnéis go dtugthaoi Scuit ar Albanachaibh go haimsir an impir

p.374

Chonstaintin Mhóir. Is é ainm fós ghairmeas Camden d'Éireannchaibh Scotorum Attavi .i. Seanaithreacha na Scot, da chur i gcéill gurab ó Éireannchaibh tángadar cine Scuit na h-Alban. Ag so fós mar adeir ar an ní gcéadna: On Spáinn, (ar sé) tángadar Scuiti n-Éirinn san cheathramhadh aos. {Scoti ex Hispania in Hiberniam quarta aetate venerunt.}’’

 Adeir fós Nennius, ughdar Breathnach, do réir Chamden, gurab san cheathramhadh aos don domhan do ghabhadar na Scítae .i. cine Scuit sealbh Éireann. Is follus fós a hannálaibh Éireann gurab Alba fá hainm don chrích sin go haimsir Néill Naoighiallaigh, agus mar fuaradar Dál Riada Scotia do thabhairt ar Albain do leanadar féin agus a sliocht di. Roimhe sin iomorro Alba nó Albania fá hainm dhi ó Albanactus an treas mac do Bhrutus, óir is i Alba do ráinig mar mhír ronna dó ó n-a athair. Triúr mac iomorro do bhí ag Brutus, do réir Monomotensis, mar atá Laegrus Camber agus Albanactus; agus do roinn Brutus oiléan na Breatan Móire eatorra, agus tug do Laegrus Laegria atá ar n-a sloinneadh uaidh féin, agus is di ghairmthear aniú Anglia; tug do Chamber Cambria da ngairthear Breatain aniú; agus an treas mír do Albanactus ó dtugthar Albania ar Albain.

Téid Niall da éis sin ó Albaingo Laegria líon a shluagh agus do rinne foslongphort innte; agus cuiris cabhlach go Breatain na Fraingce da ngoirthear Armorica d'argain na críche, go dtugadar dá chéad braighde do leanbhaibh uaisle leo go h-Éirinn, agus is ann san bhroid soin tugadar Pádraig leo i n-aois a shé mbliadhan ndéag, agus dá shiair dó, mar atá Lupida agus Darerca agus iomad do bhraighdibh oile ar cheana.

Is iomdha ughdar ag a shuidhiughadh gur Scotia fá hainm d'Éirinn agus gurab d'Éireannchaibh do gairthí cine Scuit. Ag so mar adeir Ionas abb ag labhairt ar Colum Chille, san dara caibidil. Colmán, (ar sé), ré ráidhtear Colum, i

p.376

n-Éirinn rugadh é mar a n-áitighid cine Scuít. {Columbanus qui et Columba vocatur in Hibernia ortus est; eam Scotorum gens incoluit.}’’

 Atá fós Beda san chéadchaibidil don chéidleabhar do Stair na Sacsan aga rádh gurab í Éire dúthaigh dhílis na Scot. Ag so mar adeir: Is í Éire dúthaigh dhíleas na Scot. {Hibernia propria Scotorum patria est.}’’

 Adeir an t-ughdar céadna ag scríobhadh ar na naomhaibh ní thig leis an ní gcéadna. Ag so mar adeir: A h-Éirinn oiléan na Scot, (ar sé), táinig Kilianus naomhtha agus a dhá chomhthach. {Sanctus Kilianus et duo socii eius ab Hibernia Scotorum insula venerunt.}’’

 As so is iontuigthe go dtugthaoi cine Scuit ar Éireannchaibh ré linn Beda do mhair i gcionn 700 bliadhan d'éis Chríost. Tig fós Orosius do mhair don leith istigh do 400 bliadhan do Chríost leis an ní gcéadna. Ag so mar adeir san dara caibidil don chéadleabhar: Is iad cineadha Scot áitigheas Éire. {Hibernia a Scotorum gentibus colitur.}’’

 Agus an chríoch-so ré ráidhtear Éire is follus go coithcheann go dtugthaoi leis na hughdaraibh Scotia uirre. Ag so mar adeir Serarius ag scríobhadh ar Kilianus naomhtha: Kilian naomhtha do chine Scot &c. {Beatus Kilianus Scotorum genere et rel(i)q(u)a.}’’

 Agus adeir go grod da éis sin na briathra so: Scotia quae et Hibernia dicitur.’’

 As so is iontuigthe gurab ainm d'Éirinn do shíor Scotia amhail is eadh Hibernia. Tuigthear fírinne na neithe sin a briathraibh Capgrauius ag scríobhadh ar Cholum naomhtha. Ag so mar adeir: Do gairthí i n-allód Scotia d'Éirinn ó bhfuil cine Scot atá ag áitiughadh na h-Alban is foigse don Breatain is mó, agus gairmthear den Albain sin Scotia anois go teagmhaiseach ó Éirinn ó bhfuil a mbunadhas agus a ndáil. {Hibernia enim antiquitus Scotia dicta est, de qua gens Scotorum Albaniam Britanniae maiori proximam quae ab eventu modo Scotia dicitur inhabitans, originem duxit et progressum habuit.}’’

 Tig Marianus Scotus ughdar Albanach leis so ag scríobhadh ar Kilian naomhtha. Ag so mar adeir: Tar ceann go dtugthar go díleas Scotia d'ainm ar an gcuid úd don Bhreatain, atá don leith thuaidh do Sacsaibh táithte ria, maseadh foillsighidh Beda go ngairthí an t-ainm

p.378

sin d Éirinn i n-allod, óir an tan adeir cine na b-Pict do theacht ón Scitia i n-Éirinn, adeir gurab iad cine na Scot fuaradar rompa innte. {Etiamsi hodie Scotia proprie vocetur ea Britanniae pars quae ipsi Angliae contingens ad Septentrionem vergit, olim tamen eo nomine Hiberniam notatam fuisse ostendit D. Beda, cum e Scythia Pictorum gentem in Hiberniam venisse ait ibique Scotorum gentem invenisse.}’’

 Agus do bhrígh gurab ó chine Scot do slonnadh an chríoch, is Scotia fá hainm di an tan soin.

Is iontuigthe fós a briathraibh Caesarius, do mhair don leith istigh do 500 bliadhan i ndiaidh Chríost, gur Scotia sá hainm d'Éirinn. Ag so mar adeir, Lib. 12. Dialogorum Ca. 38o: Cibé chuireas conntabhairt í bPurgadóir, tríalladh go Scotia, éirgheadh isteach í bPurgadóir Naomh Pádraig, agus ní chuírfidh conntabhairt i bpiantaibh Purgadóra ó shoin amach. {Qui de Purgatorio dubitat, Scotiam pergat, Purgatorim Sancti Patricii intret, et de Purgatorii poenis amplius non dubitabit.}’’

A briathraibh an ughdair-se is iontuigthe gur bh'ainm coítcheann d'Éirinn san am soin Scotia, óir ní fhuil aon áit. i n-Albain da ngairthear Purgadóir Phádraig, agus is follus gurab i n-Éirinn atá an áit da ngairthear í, agus da réir sin gurab ar Éirinn do-bheir Caesarius Scotia. Tig Serarius leis an ní gcéadna ag scríobhadh ar Bonifacius naomtha: Do bhí fós Scotia d'ainm ar Éirinn. Gidheadh cheana do bhrígh go dtáinig ón Éirinn chéadna drong d'áirithe go hoirthear na Breataine, mar ar áitigheadar na Picti, do shuidheadar mar aon riú an dream-so cheana ar dtús ó n-a dtaoiseach féin Rheuda (.i. Cairbre Ríoghfhada) ráidhtear Dalrheudini (.i. Dál Riada) riú, amhail adeir Beda. Gidheadh do ruagadar da éis sin na Picti féin, agus do ghabhadar an leath thuaidh don chrích sin uile, agus tugadar seanainm a gcinidh féin uirre, ionnus gurab aoin chine amháin Scot atá ann. Gidheadh atáid dá Scotia ann, a haon díobh atá ársaidh díleas i n-Éirinn, agus an dara Scotia atá nua san leith thuaidh don Bhreatain. {Hibernia Scotiae sibi nomen etiam vindicabat, quia tamen ex Hibernia ista Scotorum pars quaedam egressa est in eaque Britanniae ora quam Picti iam habebant consederunt; ii quidem principio a duce suo Rheuda Dalrheudini dicti fuerunt, ut ait V. Beda; postea tamen Pictos inde ipsos exegerunt, et boreale totum illud latus obtinuerunt, eique vetus gentis suae nomen indiderunt. Ita ut Scotorum gens una fuerit, sed Scotia duplex facta sit, una vetus et propria, recentior altera in septentrionali Britannia.}’’

Do-bheirim trí neithe dom aire a briathraibh an ughdair-se. An chéidní dhíobh gurab iad na h-Éireannaigh go

p.380

fírinneach na Scuit. An dara ní, gurab do Dhál Riada do gairmeadh Scuit i n-Albainar dtús, do bhrígh gurab iad do rinne gabháltas ar na Pictibh i n-Albain ar dtús. An treas ní mar adeir gurab í Éire Scotia dhíleas shean, agus gurab í Alba Scotia nua, agus gurab iad cine Scuit do gairm Scotia ar dtús di. Adeir Buchananus ughdar Albanach, san dara leabhar do Stair na h-Alban, ní thig leis an ughdar thuas. Ag seo mar adeir: Scuit do gairmthí d'áitightheoribh na h-Éireann ar dtús, amhail fhoillsigheas Orosius, agus ní haon uair amháin do thrialladar na Scuit a h-Éirinn i n-Albain, amhail innisid ar n-annálacha féin é. {Scoti omnes Hiberniae habitatores initio vocabantur ut indicat Orosius, nec semel Scotorum ex Hibernia transitum in Albiam factum nostri annales referunt.}’’

 As so is iontuigthe nach iad Dál Riada amháin do chuaidh a h-Éirinn d'áitiughadh i n-Albain acht dronga oile líonmhara 'n-a n-éagmais ó aimsir go haimsir.

p.382