Corpus of Electronic Texts Edition
Foras Feasa ar Éirinn (Book I-II) (Author: Geoffrey Keating)

Section 45

XLV.

Adubhramar thuas do réir an tseanchusa gurab deichneabhar inghean do bhí ag Chormaic. Gidheadh annso ní luaidhfeam acht dias díobh, mar atá Gráinne do ba bean d'Fhionn mac Cumhaill agus do chuaidh i n-éalódh ré Diarmaid Ó Duibhne, agus Aillbhe inghean Cormaic do ba bean 'n-a dhíaidh sin d'Fhionn.

Agus cibé adéaradh nach raibhe Fionn ná an Fian ann, ní fíor dhó é. Óir atáid againn, ré suidhiughadh na Féine do bheith ann, na trí neithe lé ndearbhthar fírinne gacha staire san mbith leath amuigh don Bhíobla, mar atá béaloideas na sean, seinscríbhne agus séadchomharthaidhe da ngoirthear i Laidin Monumenta. Óir atámaoid da chlos ó bhéal go béal go raibhe Fionn agus an Fhian ann, agus fós atáid scríbhne go foirleathan da fhaisnéis. Atáid mar an gcéadna séadchomharthaidhe ar n-a n-ainmniughadh uatha, mar atá Suidhe Finn ar Sliabh na m-Ban, ó Fhionn ua Baoiscne, agus Gleann Gharaidh i n-Uíbh Faithche, ó Gharaidh mac Mórna, agus Leabaidh Dhiarmada Uí Dhuibhne agus Ghráinne ag Poll Tighe Liabháin i n-Uíbh Fiachrach Eidhne, dá ngoirthear Dúthaigh Uí Seachnasaigh


p.326

aniú, agus mar sin do mhórán d'áitibh oile i n-Éirinn. Agus dá n-abradh aoinneach nach inchreidthe mórán dar scríobhadh ar an bh-Féin, is deimhin gurab fíor dó é, óir ní raibhe ríoghacht san bhith is nach scríobhthaidhe ré linn na Pagántachta sceoil da ngairthí fabulae. Féach Ridire na Gréine, Bevis of Hamton, Huon of Burdex, agus a samhail oile sin do scríobhadh lé linn an Chreidimh féin. Gidheadh ní fhuil críoch san bhith is nar scríobhadh staire fírinneacha inchreidthe. Mar an gcéadna, tar ceann gur scríobhadh iomad d'fhinnscéalaibh filidheachta ar Fhionn agus ar an bh-Féin, mar atá Cath Fionntrágha, Bruighean Chaorthainn agus Imtheacht an Ghiolla Dheacair agus a samhail oile sin mar chaitheamh aimsire, tairis sin, is dearbh gur scríobhadh staire fírinneacha inchreidthe orra. Agus is dearbh fós nach raibhe ainmhéid 'n-a bpearsanaibh acht mar an druing do mhair ré n-a linn féin; agus ní raibhe ionnta acht buannadha do ríoghaibh Éireann ré cosnamh agus ré caomhna na críche dhóibh, amhail bhíd caiptíne agus saighdiuiridhe ag gach rígh aniú ré cosnamh a chríche féin.

Agus is amhlaidh do bhídís an Fhian ag coinnmheadh ar fhearaibh Éireann ó Shamhain go Bealltaine, agus iad ré cosnamh córa agus ré cosc éagcóra do ríoghaibh agus do thighearnaibh Éireann; agus fós ré caomhna agus ré coimhéad chuan na críche ar fhoirneart eachtrann; agus ó Bhealltaine go Samhain ré seilg agus ré fiadhach do dhéanamh, agus ris gach feidhm oile da n-iarradh rí Éireann orra, mar atá cosc gada agus díol cána, ré cosc díbhfeargach agus gach uilc oile da mbíodh san chrích ó shoin amach; agus tuarastail chinnte da chionn soin dóibh, amhail bhíos anois ó gach rígh san Eoruip do na caiptínibh agus do na ceannaibh feadhna bhíos ag déanamh feadhma faoi féin. Fá héigean iomorro don Fhéin ó Bhealltaine go Samhain bheith taoibh ré n-a seilg agus ré n-a bhfiadhach féin mar choinnmheadh agus mar thuarastal ó


p.328

ríoghaibh Éireann, mar atá an feolmhach do bheith mar bhiadh aca, agus croicne na mbeathadhach n-allta mar thuarastal. Ní hithtí leo trá acht aonphroinn san ló go n-oidhche, agus sin um thráth nóna. Agus is é gnáthughadh do bhíodh aca gach sealg do-níthí leo ar maidin do chur timcheall meadhóin laoi leis an ngiollanraidh go tulaigh d'áirithe mar a mbídís i gcomhgar choille agus riasca, agus teinnte treathanmhóra d'adhnadh ann, agus dá chlais talmhan do dhéanamh san riasc i gcriaidh bhuidhe, agus iomad do chlochaibh eimhir do chur san teinidh, agus cuid don fheolmhach do chur ar bearaibh da bruith ris an dteinidh, agus cuid oile dhi do cheangal i ndlaoithibh seasca lé suagánaibh agus a cur da bearbhadh san chlais fá mó don dá chlais, agus bheith ag biathadh na gcloch do bhíodh san teinidh orra, go mbeantaoi fiucha minic asta go beith bearbhtha dhóibh. Agus do bhíodh do mhéid na dteinnte-se go bhfuilid a láithreacha dubhloiscthe i mórán d'áitibh i n-Éirinn aniú, agus is díobh ghairmid na criadhaireadha Fulacht Fian aniú.

Dála na Féine, an tan do chruinnighdís gus an tulaigh ar a mbíodh an teine, do nochtadh gach aon díobh é féin, agus do cheangladh a léine fá chaol a chuim, agus do ghabhdaois timcheall an dara luig do luaidheamar thuas, ag folcadh a bhfolt agus ag nighe a mball agus ag buain allais díobh; agus ann sin ag suathadh a lúthach agus a gcuisleann, go gcuirdís amhlaidh sin a dtuirse dhíobh, agus do hithtí a bproinn leo da éis sin. Agus iar gcaitheamh a bproinne dhóibh do ghabhdaois ag tógbháil a bhfianbhoth agus ag córughadh a leapthach, go gcuirdís inneall suain orra féin amhlaidh sin. Trí neithe da ndéineadh gach aon díobh leabaidh dó féin, mar atá barrghalach chrann, caonach agus úrluachair; an bharrghalach i n-íochtar ré lár, an caonach ós a chionn soin, agus an úrluachair i n-uachtar; agus is díobh so gairmthear sna seinleabhraibh trí coilceadha na Féine.

Ag so síos d'Fhionn mac Cumhaill agus cia an sliocht do Ghaedhealaibh ó dtáinig sé. Agus adeir Campianus 'n-a chroinic go n-abraid cuid do na hughdaraibh gurab d'Fhionn


p.330

mac Cumhaill do gairmthí Roanus. Gidheadh ní fíor dó sin. Bíodh a fhios agat gurab é Cumhall mac Tréanmhóir an ceathramhadh glún ó Nuadha Neacht rí Laighean fá athair dó, agus Muirn Mhunchaomh inghean Thaidhg mic Nuadhat draoi Chathaoir Mhóir fá máthair dó. Agus fá hi Almha Laighean fá fearann díleas do Thadhg mac Nuadhat, agus is da bhíthin sin do ráinig Almha Laighean d'Fhionn i gceart a mháthar. Gidheadh is é rí Laighean tug Formaoil na bhFian dó i n-Uíbh Cinnsealaigh mar a bhfuil Luimneach Laighean aniú.

Is éagcóir do-bheir Hector Boetius i Stair na h-Alban athach d'ainm ar Fhionn mac Cumhaill, agus fós is bréagach adeir go raibhe cúig cubhaid déag ar airde ann. Óir is follus a seinleabhraibh an tseanchusa nach raibhe ainmhéid ann tar a lucht chomhaimsire. Agus is follas go rabhadar drong don Fhéin ba mó ba arrachta agus ba láidre ioná é. Is uime iomorro do rinneadh Rí Féinnidh dhe ós cionn laochraidhe Éireann, do bhrígh go raibhe a athair agus a sheanathair i gceannas feadhna laochraidhe Éireann roimhe. Adhbhar oile fós fá ndearnadh Rí Féinnidh dhe, do bhrígh gur sháruigh a lucht comhaimsire i bhfios agus i bhfoghluim, i ngaois agus i ngliocas, agus fós i gcríonnacht agus i gcródhacht i gcathláithribh, ionnus gurab tríd sin do hoirneadh 'n-a Rígh Féinnidh é, agus nach ar arrachtas a chuirp ná ar mhéid a phearsan seoch cách. Is é gnáthshluagh do bhíodh ar buannacht fá Fhionn trí catha na Gnáithfhéine, agus trí mhíle san cath, an tan fá síodach fir Éireann ré chéile. Gidheadh an tan do fhásadh easaonta idir aonlucht d' uaislibh Éireann agus an t-airdrígh, nó an tan fá héigean sluagh do chur i n-Albain do neartughadh ré Dál Riada i n-aghaidh allmhurrach, do bhíodh seacht gcatha agFionn, ionnus go mbíodh furthainn sluagh aige ré dul d'fhurtacht Dál Riada i n-Albain agus ré h-Éirinn do choimhéad ó fhoirneart eachtrann mar an gcéadna.

Is iomdha ardthaoiseach do bhíodh fá Fhionn ar an bh-Féin,


p.332

mar atá caithmhileadh ós cionn chatha, amhail bhíos colonel ós cionn regiment, ceann feadhna céid, amhail bhíos caiptín anois, taoiseach caogaid, amhail bhíos lieutenant, agus taoiseach trí naonbhar, amhail bhíos corporal, agus taoiseach naonbhair, amhail bhíodh decurio ag an Rómhánach. Óir an tan do-níthí deich gcipe nó deich rangca don chéad, do bhíodh baránta ar gach rangc díobh, agus is de go gairthí taoiseach naonbhair. Agus an tan luaidhtear i starthaibh na h-Éireann fear comhlainn céad nó caogaid nó naonbhair nó a samhail oile sin do bheith don Fhéin, ní headh is iontuigthe asta gurab da láimh féin do mhuirfeadh céad nó caogad nó naonbhar, acht is eadh is iontuigthe as gur bharánta céad nó caogaid nó naonbhair é, agus go mbíodh ionchomhlainn go n-a bhuidhin lé n-a shamhail féin do bharánta ag a mbíodh samhail na buidhne céadna aige. Do bhíodh cheithre neithe d'fhiachaibh ar gach aon do gabhthaoi i bh-Fiannaidheacht do chómhlionadh. An céidní gan cradh do ghabháil ré mnaoi, acht a togha ar a deighbhéasaibh agus ar a tréithibh. An dara ní gan bean do shárughadh. An treas ní gan duine d'éaradh um shéad ná um biadh. An ceathramhadh ní gan aoinfhear dhíobh do theitheadh ré naonbhar laoch.

Ag so síos na coinghill oile do chuir Fionn mac Cumhaill sna grádhaibh gaisce fá héigean do gach aon do ghabháil sul do glacfaidhe i bh-Fiannaidheacht é. An céadchoinghioll: ní gabhthaoi fear san bh-Féin i mórdháil Uisnigh ná i n-Aonach Taillteann ná i bh-Feis Teamhrach, nó go dtugadh a athair agus a mháthair agus a chine agus a ghaolta slánadh uatha gan a bhás d'agradh ar neach oile go bráth, ionnus nach biadh a shúil ré duine ar bith da dhíoghail acht é féin; agus dá ndearntaoi uilc mhóra leis-sean gan a charaid d'agradh ann. An dara coinghioll: ní gabhthaoi neach san bh-Féin go beith 'n-a fhile dhó, agus go ndéineadh dá leabhar déag na filidheachta. An treas coinghioll: ní gabhthaoi fear san bh-Féin


p.334

go ndearntaoi láthair logmhór do shoicheadh ós cionn a ghlún dó, agus do cuirthí innte é, agus a sciath leis, agus fad láimhe laoich do chrann chuill 'n-a láimh; naonbhar laoch do thigheacht chuige go naoi sleaghaibh leo, agus naoi n-iomaire eatorra agus é, agus do caithtí leo a naoi sleagha i n-aoinfheacht ris, agus dá ngointí tar an scéith agus tar an gcrann gcuill é ní gabhthaoi i bh-Fiannaidheacht é. An ceathramhadh coinghioll: ní gabhthaoi fear san bh-Féin go ndearntaoi fighe fhuilt air agus go gcuirthí tré choilltibh iomdha é, go dtigdís an Fhian uile 'n-a dhiaidh ar tí a ghona, agus ní bhiadh d'aghaidh eatorra acht aonchrann, agus dá mbeirthí air do gointí é. An cúigeadh coinghioll: ní gabhthaoi fear san bh-Féin dá gcriothnuighdís a airm 'n-a láimh. An seiseadh coinghioll: ní gabhthaoi fear ionnta dá dtugadh craobh san choill dlaoi da fholt as a fhighe. An seachtmadh coinghioll, ní gabhthaoi fear ionnta dá mionuigheadh crann críon fá n-a chosaibh. An t-ochtmhadh coinghioll, ní gabhthaoi fear ionnta, muna lingeadh tar chrann budh comhard ré n-a éadan agus muna gcromadh fá chrann budh coimhíseal ré n-a ghlún, tré iomad lúith do bheith n-a chorp. An naomhadh coinghioll, ní gabhthaoi fear san bh-Féin muna dtugadh dealg as a chois lé n-a láimh gan toirmeasc a reatha uime. An deichmhadh coinghioll, ní gabhthaoi fear ionnta muna dtugadh móid don Righ Féinnidh fá bheith díleas urramach dhó.

Tarla ré linn Chormaic do bheith i bhflaitheas Éireann go dtugadar drong d'uaislibh Uladh ruaig fá imeall na h-Alban, go dtarla Ciarnait inghean ríogh Cruithneach dhóibh, go dtugadar i mbroid tar muir í. Agus mar do chualaidh Chormaic tuarasgbháil a scéimhe iarrais ar chách í, agus tug leis da thigh féin í; agus do chinn sí ar mhnáibh a comhaimsire i scéimh, agus grádhuighis Chormaic tríd sin í. Mar do chualaidh iomorra


p.336

Eithne Ollamhdha, inghean Dúnlaing, bean phósta Chormaic, Ciarnait do bheith aige, adubhairt nach beidís ar aon i n-aoinfheacht aige, agus fá héigean a fagháil d'Eithne, gur chuir do dhaoirse uirre naoi méich nó naoi gcearna arbhair do bhleith nó do mheilt a bróin gach laoi. Acht tairis sin, tarla Chormaic i n-uaigneas di, gur toircheadh leis í, agus ar mbeith torrach di, níor fhéad bleith do dhéanamh agus téid ós iseal go Chormaic agus innisis sin dó. Cuiris Chormaic fios go h-Albain i gcoinne saoir do dhéanadh muileann. Tig an saor chuige agus do rinneadh an muileann lais do shaoradh Ciarnaite ar an daoirse 'n-a raibhe ag Eithne; gonadh de sin do chan an file na rainn-se síos:
    1. Ciarnait cumhal Chormaic chóir,
      Mór gcéad do bhiathadh a bróin;
      Naoi méich gach laoi lé do bhleith,
      Níor bh'obair dhuine dhéinmheich.
    2. Tarrastair uirre an ri rán,
      Iona thoigh 'n-a haonarán;
      Go rostoircheastair fo leith,
      Iar sin ro fhéimidh róibhleith.
    3. Airchisis uirre ua Cuinn,
      Tug saor muilinn tar mórthuinn;
      Céadmhuileann Chormaic mit Airt,
      Ro ba cabhair do Chiarnait.


p.338