Corpus of Electronic Texts Edition
Foras Feasa ar Éirinn (Book I-II) (Author: Geoffrey Keating)

Section 24

XXIV.

Do ríoghaibh chloinne Míleadh ria g-Créideamh annso, agus fad a bhflaitheasa i n-Éirinn.

Do ghabh Éireamhón, iar mbeith i gcomhfhlaitheas Éireann ré h-Éibhear feadh bliadhna, flaitheas iomlán Éireann cheithre bliadhna déag d' éis mharbhtha Éibhir i g-Cath Airgeadrois, do réir dhruinge ré seanchus, amhail adeir an rann-so:

    1. Cheithre bliadhna déag rodfeas
      D'Éireamhón i n-ardfhlaitheas;
      Iar g-Cath Airgeadrois go n-ágh
      Mar ar thuit Éibhear iomlán.
Gidheadh is í céadfaidh choithcheann na seanchadh nach i g-Cath Airgeadrois do marbhadh Éibhear acht i g-Cath Géisille, amhail adubhramar thuas. Is ré linn Éireamhóin do rinneadh na gníomha-so síos, mar atá Cath Cúile Caichéir i gcionn bliadhna d'éis mharbhtha Éibhir; agus is ann sin do thuit Caichér .i. taoiseach do mhuinntir Éibhir, lé h-Aimhirgin mac Míleadh. I gcionn bliadhna da éis sin, do thuit Aimhirgin lé h-Éireamhón i gcath Bile Theineadh i g-Cúlaibh Breagh; agus is ann san mbliadhain sin do lingeadar naoi m-Brosnacha Éile is trí h-Uinnsionna Ua nOiliolla fá thír i n-Éirinn. An treas bliadhain da éis sin do thuit Fulmán agus Manntán .i. dias taoiseach do mhuinntir Éibhir, lé h-Éireamhón i gCath Breoghain i bhFréamhainn. Do lingeadar ocht locha fó thír i n-Éirinn i

p.108

bhflaitheas Éireamhóin, mar atá Loch Cime, agus Magh Sreing ainm an mhachaire tar ar ling an loch; Loch Buadhaigh Loch Bágha Loch Réin Loch Fionnmhaighe Loch Gréine Loch Riach, agus Magh Maoin ainm an mhachaire tar a dtáinig sí; Loch Dá Chaoch i Laighnibh agus Loch Laogh i n-Ulltaibh. An ceathramhadh bliadhain da éis sin do marbhadh Ún Én is Eatan i gcath Comhruire i Midhe lé h-Éireamhón, agus do tógbhadh a bhfearta ann. An bhliadhain chéadna do lingeadar na trí Suca fá thír i g-Connachtaibh.

Adeirid drong ré seanchus gurab é Éireamhón do roinn cúig cúigeadha Éireann d' éis bháis Éibhir ar chuid do na taoiseachaibh do bhí aige. Tug ar dtús Cúigeadh Laighean do Criomhthann Sciathbhéal do Dhomhnannchaibh, duine uasal d' iarmhar bh-Fear m-Bolg. Tug fós dá Chúigeadh Mumhan do cheithre macaibh Éibhir, mar atá Ér Orba Fearón is Feargna. Tug arís Cúigeadh Connacht d' Ún mac Oige agus do Eatan, dias taoiseach da dtáinig leis ón Easpáinn. Mar an gcéadna do fhágaibh Cúigeadh Uladh ag Éibhear mac Ír .i. mac a dhearbhráthar féin.

Is i bhflaitheas Éireamhóin iomorro tángadar Cruithnigh .i. Picti, sluagh do thriall ón Tracia, go h-Éirinn; agus do réir Chormaic mic Cuileannáin 'n-a Psaltair is é fáth fár fhágbhadar an Tracia tré mar do thogair Policornus, rí na Tracia, inghean álainn aontumha do bhí ag Gud ardtaoiseach na g-Cruithneach d' éigniughadh, agus iad féin i seilbh bhuannachta na críche. Ar n-a bhraith cheana do Ghud agus da Chruithneachaibh go raibhe an rí ar tí na hinghine d' éigniughadh, marbhthar leo é, agus tréigid an tír uime sin, agus triallaid ó chrích go crích go rochtain na Fraingce dhóibh mar a bhfuaradar congbháil buannachta agus fearann ó rígh Frangc áit ar thógbhadar cathair ris a ráidhtear Pictauium ó na Pictibh .i. Cruithnigh lér tógbhadh í. Agus mar do chualaidh rí Frangc teist scéimhe na hinghne do thogair a beith 'n-a leannan leaptha

p.110

aige féin. Ar n-a chlos sin do Ghud triallais go líon a mhuinntire ar teitheadh leis an inghin go h-Éirinn, agus ar mbeith ar muir dhóibh, éagais an inghean aca; agus gabhaid féin da éis sin cuan i n-Innbhear Sláinghe. Tig Beda leis an ní-se san chéadchaibidil don chéidleabhar do Stair Eagailse na Sacsan, acht amháin go n-abair gurab san taobh thuaidh d' Éirinn tángadar i dtír, mar a n-abair: Tárla do chine na b-Pict teacht ón Scitia, amhail adeirthear, i mbeagan do luingeas fhada san oigian lé seoladh nó lé séideadh na ngaoth, tigheacht leath amuigh do uile-theorannaibh na Breataine, teacht i n-Éirinn, agus ar bhfagháil chinidh na Scot rompa do iarradar ionadh comhnuidhthe dhóibh féin ann sin, agus ní bhfuaradar. {Contigit gentem Pictorum de Scythia (ut perhibent) longis navibus non multis oceanum ingressam, circumagente flatu ventorum, extra fines omnes Britanniae Hiberniam pervenisse, eiusque septemtrionales oras intrasse, atque inventa ibi gente Scotorum sibi quoque in partibus illius sedes petiisse nec impetrare potuisse.}’’

 Gidheadh ní i dtuaisceart Éireann tángadar i dtír, acht ag bun Innbhir Sláinghe i gcuan Locha Garman, amhail adubhramar. Agus táinig Criomhthann Sciathbhéal, do bhí i gceannas Laighean ó Éireamhón an uair sin, 'n-a ndáil ann sin agus do rinne cáirdeas riú.

Is iad fá taoisigh don chabhlach soin Gud agus a mhac Cathluan; agus is uime do cheangail Criomhthann cáirdeas riú, do bhrígh go rabhadar dronga d' uaislibh na Breataine da ngairthí Tuatha Fiodhgha ag gabháil neirt i bh-Fothartaibh do gach leith do bhun na Sláinghe. Is amhlaidh do bhádar an drong soin agus neimh ar arm gach aoin aca, ionnus madh beag nó mór an chréacht do-níthí leo ní ghabhadh leigheas ar bith greim don othar go bhfaghadh bás. Agus do chualaidh Criomhthann go raibhe draoi deigheolach da ngairthí Trostán i bhfochair na g-Cruithneach do-bhéaradh leigheas dó féin agus da mhuinntir i gcoinne na neimhe do bhíodh ar armaibh Tuaithe Fiodhgha; agus do fhiafruigh do Throstán créad an leigheas do dhéanadh i n-aghaidh neimhe arm na druinge úd do luaidheamar. ‘Cuirthear leat,’ ar Trostán, ‘trí caogad bó mhaol fhionn da gcrúdh is cuirthear an lacht do géabhthar uatha i log ar

p.112

lár an mhachaire 'n-a gcleachtar libh bheith ag comhrac riú, agus fógair cath orra ar an machaire gcéadna; agus gach aon dod mhuinntir loitfidhear leo, téidheadh don log da fhothrugadh, agus budh slán ó ghoimh na neimhe é’. Do rinneadh lé Criomhthann a ndubhairt an draoi, agus fógrais Cath Arda Leamhnachta ar Tuathaibh Fiodhgha, agus brisis díobh go dtug a ndeargár ann. Is ón ngníomh agus ón gcath ghairthear Cath Arda Leamhnachta don chath soin ó shoin i le; gonadh ag dearbhadh an sceoil sin do rinne an file an laoidh seanchusa-so síos:
    1. Ard Leamhnachta san tír theas,
      Fionnadh gach án is éigeas;
      Créad ó ngairthear ainm an fhuinn
      Do ghabh ó aimsir Chriomhthuinn;
    2. Criomhthann Sciaithbhéal é ro ghabh,
      Do shaoradh ár a churadh;
      Da ndídean ar ghéirneimh arm
      Na n-athach n-uathmhar n-athgharbh.
    3. Seisear Cruithneach, ro chinn Dia,
      Tángadar a tír Thracia;
      Soilen Ulpia Neachtain nár
      Aonghus Leathan is Trostán.
    4. Ro thiodhnuic Dia dhóibh tré ghus
      Da n-íoc ar ghéarghoimh othrus,
      'S da ndídean ar ghéirneimh arm
      Na n-athach reachtmhar rógharg.
    5. Is é fíreolas fuair dóibh
      Draoi na g-Cruithneach, fá chéadóir
      Trí chaogad bó mhaol don mhaigh
      Do bhleodhan i n-aon chuthaigh.
    6. Do cuireadh an cath go cacht
      Mu'n log a raibhe an leamhnacht;
      Do mhuidh an cath go calma
      Ar athachaibh Ardbhanbha.

Dála na g-Cruithneach ann sin, mar atá Gud is Cathluan a mhac, cuirid rompa neart Laighean do ghabháil; agus mar

p.114

do chualaidh Éireamhón sin, tionóilis sluagh líonmhar agus tig da n-ionnsuighe; agus mar do chonncadar na Cruithnigh gan iad féin líon cathuighthe ris, ceanglaid síoth is cáirdeas ré h-Éireamhón. Nochtais Éireamhón dóibh go raibhe dúthaigh don leith thoir thuaidh d'Éirinn agus adubhairt riú dul da háitiughadh. Is ann sin do iarradar na Cruitnigh ar Éireamhón cuid do na mnáibh uaisle do bhí i n-aontumha aige féin, do mhnáibh na dtaoiseach táinig leis on Easpáinn ag ar marbhadh a bhfir, do thabhairt dóibh féin, do reir Beda san chéadchaibidil don chéadleabhar do Stair na Sacsan; agus do cheangladar rátha gréine agus éasca orra féin gurab mó do bhiadh ríoghacht Cruitheantuaithe, ris a ráidhtear Alba aniú, aga sealbhughadh ó bharántas sleachta na mban ioná ó bharántas sleachta na bhfear, go crích an bheatha. Agus tug Éireamhón ar na heachtaibh sin triúr ban dóibh, mar atá bean Bhreise, bean Bhuais is bean Bhuaidhne; agus gabhais Cathluan fá hardtaoiseach dhóibh bean díobh dó féin; agus triallaid ainn séin go Cruitheantuath, is do ghabh Cathluan neart na críche agus fá hé céidrí Alban do Chruithneachaibh é. Do bhádar deich rígh is trí fichid do Cruitneachaibh .i. na Picti i bhflaitheas na h-Alban da éis, amhail léaghthar i Psaltair Chaisil, san duain darab tosach: A eolcha Alban uile. Ag so mar adeir ar an ní-se:
    1. Cruithnigh do ghabhsad iardtain
      Ar dtigheacht a h-Éireannmhaigh;
      Deich rígh is seascad ríoghrán
      Do ghabh díobh an Cruitheanchlár.
    2. Cathluan an céidrí dhíobh sain,
      Inneosad daoibh go cumair;
      Ro b'é an rí déidheanach díobh
      An cur calma Constaintín.

Acht cheana anais Trostán Draoi is an cúigear Cruithneach oile luaidhtear san laoidh thuas i n-Éirinn d'éis Chathluain,

p.116

go bhfuaradar fearann i m-Breaghmhaigh i Midhe ó Éireamhón. An ceathramhadh bliadhain déag d'éis bháis Éibhir fuair Éireamhón bás i n-Airgeadros i Ráith Beitheach láimh ré Feoir, agus is ann do hadhnaiceadh é. San bhliadhain chéadna do ling an abhainn darab ainm an Eithne fá thír i n-Uibh Néill; is do ling an abhainn da ngairthear Freaghobhal fá thír idir Dhál nAruidhe is Dhál Riada.