Corpus of Electronic Texts Edition
Foras Feasa ar Éirinn (Book I-II) (Author: Geoffrey Keating)

Section 5

V.

Adeir Stanihurst gurab í an Mhídhe fá cuid ronna do Shláinghe mac Deala mic Lóich; gidheadh ní fíor dó sin. Óir do réir an Leabhair Gabhála, ní raibhe do Mhídhe ann i n-aimsir Shláinghe acht an aon-tuaith fearainn atá láimh re h-Uisneach, go haimsir Thuathail Theachtmhair: agus mar adeir gurab ó Shláinghe adeirthear baile Shláinghe, agus, d'á réir sin, gurab í an Mhídhe an mhír ronna ráinig ó n-a bhráithribh é, níor chóra a mheas gurab í ráinig mar roinn dó, ioná a mheas gurab í Cúigeadh Laighean ráinig mar roinn chuige, agus gurab uaidh ainmnighthear Innbhear Sláinghe, shnigheas tré lár Laighean go Loch-garman; agus fós gurab uaidh ainmnighthear Dúmha Shláinghe ré' ráidhtear Dionn-ríogh ar bhruach Bearbha, idir Cheatharlach agus Léithghlinn, do'n leith thiar do'n Bhearbha, agus gurab é fá longphort comhnuighthe dhó, agus gurab ann fuair bás.


p.32

Ní hiongnadh gan fios an neith seo do bheith ag Stanihurst, agus nach faca seanchus Éireann riamh, as a mbiadh fios a dál aige; agus measaim nach mór an lorg do bhí aige orra, mar go bhfuil sé comh ainbhfiosach sin i ndálaibh Éireann go n-abair gurab i san Múmhain atá Ros-mic-Triuin, agus gurab cúigeadh nó ‘Proibhinnse’ an Mhídhe i n-aghaidh Chambrens féin, nach áirmheann an Mhídhe mar chúigeadh, agus i n-aghaidh Leabhair Gabhála Éireann. Mar roinneas Stanihurst Éire, go ndéin leath d'Fhine Gall ar leith, agus an leath eile d'Éirinn ó sin amach idir Gall agus Gaedheal; agus fós mar adeir nachar bh'fiu leis an gcoilíneach is lúgha i bh-Fine Gall cleamhnas do dhéanamh leis an n-Gaedheal budh uaisle i nÉirinn, mar adeir 'na chroinic: An tí is ísle do na coilínibh d'á n-áitigheann i san gcúigeadh Gallda, ní thiubhradh a inghean féin pósda do'n ‘phrionnsa’ is mó d'Éireannchaibh. {Colonorum omnium ultimus qui in Anglica provincia habitat filiam suam vel nobilissimo Hibernorum principi in matrimonium non daret.}’’

Fiafraighim do Stanihurst cia budh honóraighe, budh huaisle, nó budh dísle do choróin na Sacsan, nó cia budh feárr do bharántaibh re cosnamh na h-Éireann do choróin na Sacsan, coilínighe Fhine Gall 'náid na hiarlaidhe uaisle atá i n-Éirinn do Ghallaibh, mar atá iarla Chille-dara, do rinne cleamhnas le Mac Cárrthaigh Riabhach, le h-Ua Néill, agus le droing eile d'uaislibh Gaedheal; iarla Ur-Mhúmhan le h-Ua Briain, le Mac Giolla-Phádraig, [agus le h-Ua Cearbhaill]; iarla Deas-Mhúmhan le Mac Cárrthaigh Mór; agus Iarla Chlainne Riocaird le h-Ua Ruairc. Ní áirmhim ‘uícoint’ 'náid barúin do bhí comh uasal re haon-choilíneach d'á raibhe i

p.34

bh-Fine Gall riamh, ag ar' pósadh a n-ingheana go minic le huaislibh Gaedheal. Is follus fós gur mionca do chuir coróin na Sacsan cúram cosnaimh agus coiméid na h-Éireann ar iocht na n-iarladh do rinne cleamhnas le Gaedhealaibh ioná ar iocht a rabhadar do choilíneachaibh i bh-Fine Gall riamh. Mar sin ní mheasaim créad ar nach doghéanadaois cleamhnas le huaislibh Éireann acht munab do dhímheas ar a bhfoluigheacht féin, ná'r mheasadar gur bh'fhiu iad comh-uaisle Gaedheal do bheith i n-a gcleamhnas.

Measaim ar olcas an teastais do-bheir Stanihurst ar Éireannchaibh, gurab ionchuir ó theist é, do bhrígh gurab d'aon-toisg ar fhuráileamh droinge do bhí fuathmhar d'Éireannchaibh do scríobh go maslaightheach orra; agus saoilim gurab é fuath na n-Éireannach ceud-bhallán do tharraing iar ndul i Sacsaibh ar dtús do dhéanamh léighinn dó, agus go raibhe 'na thoirrcheas bronn aige nó gur sgeith le n-a scríbhinn é, ar dtoidheacht i n-Éirinn dó. Ní beag liom do chomhartha fuatha do bheith aige ar Éireannchaibh, mar dogheibh locht ar choilíneachaibh Fhine Gall tré n'ár dhíbirsiod an Ghaedhealg as an tír an tan do ruaigsiod an fhoireann do bhí ag áitiughadh na tíre rómpa. Adeir fós dá fheabhas do theangaidh an Ghaedhealg, an tí do bhlaisfeadh í, go mblaisfeadh maraon ria doibheusa na droinge d'ar theanga í. Créad is iontuigthe as so, acht go raibhe an oiread soin d'fhuath ag Stanihurst d'Éireannchaibh gurbh' olc leis gurab gabháltas Críost amhail do rinneadar Gaill ar Éirinn


p.36

agus ar Ghaedhealaibh, agus nach gabháltas pagánta. An tí, iomorro, do-ghní gabháltas Críostamhail, is lór leis umhlacht agus dísle d'fhaghbháil ó'n bhfoirinn claoidhtear leis, agus foireann nuadh eile do chur uaidh féin d'áitiughadh na tíre ar a dtéid a neart mar aon re lucht na críche sin. An tí fós do-ghní gabháltas pagánta, is eadh is nós dó, léirscrios do thabhairt ar an bhfoirinn claoidhtear leis, agus foireann uaidh féin do chur d'áitiughadh na críche ghabhas le neart. An tí trá do-ghní gabháltas Críostamhail, ní mhúchann an teanga bhíos roimhe i san gcrích chuireas fá n-a smacht: agus is mar sin do rinne William Concor ar na Sacsaibh. Níor mhúch teanga na Sacsanach, do bhrígh gur fhágaibh foireann na teangadh do choiméad i san gcrích, ionnus go dtáinig de sin an teanga do bheith ar bun ag Sacsanchaibh ó sin i leith. Gidheadh, is gabháltas pagánta do rinne Hengist taoiseach na Sacsanach ar na Breathnachaibh, mar gur scrios sé a hurlár na Breatan iad, agus gur chuir foireann uaidh féin i n-a n-áitibh; agus iar ndíbirt cháich go hiomlán dó, do dhíbir a dteanga leo. Agus an nós ceudna fá mian le Stanihurst do dhéanamh ar Éireannchaibh; óir ní féidir an teanga do dhíbirt, gan an lucht d'ár teanga í do dhíbirt: agus do bhrígh go raibhe mian na teangadh do dhíbirt air, do bhí, mar an gceudna, mian díbeartha na foirne d'ár theanga í air, agus, d'á réir sin, do bhí fuathmhar d'Éireannchaibh; agus mar sin, níor bh'ionghabhtha a theist ar Éireannchaibh.

p.38

Do-gheibh, mar an gceudna, Stanihurst locht ar bhreitheamhnaibh tuaithe na h-Éireann agus ar a leaghaibh: gidheadh is iongnadh liom mar fuair ann féin locht d'fhaghbháil ionnta, agus nachar thuig ceachtar díobh ná an teanga a raibhe ealadha gach aicme dhíobh, ar mbeith dhó féin aineolach ainbhfiosach i san n-Gaedheilg fá teanga dóibh-sean, agus i n-a raibhe an breitheamhnas tuaithe agus an leigheas scríobhtha. Óir ní raibhe ar cumas dó-san an breitheamhnas tuaithe nó an leigheas do léigheadh i san teangaidh i n-a rabhadar, agus dá léighthí dó iad, ní raibhe tuigse aige orra. Measaim, d'á réir sin, gurab ionann dáil dó ag díommoladh an dá ealadhan do luaidheamar, agus dáil an daill do dhíommolfadh dath eudaigh seach a chéile: óir mar nach féadann an dall breathnughadh do dhéanamh idir an dá dhath, do bhrígh nach faiceann ceachtar díobh, mar an gceudna, níor bh'féidir leisean, breitheamhnas do dhéanamh idir an dá ealadhain reamhráidhte, do bhrígh ná'r thuig riamh na leabhair i n-a rabhadar scríobhtha, agus fós ná'r thuig na hollamhain d'ár bh'ealadhain iad, do bhrígh gurbh' í an Ghaedhealg amháin fá teanga dhíleas dóibh, agus go raibhe seisean tríd agus tríd aineolach innte.

Dogheibh fós locht i n-aos seanma na gcláirseach i n-Éirinn, agus adeir nach raibhe ceol ionnta. Is cosmhail nachar bhreitheamh éisean ar cheol 'san mbioth, agus go háirithe ar an gceol n-Gaedhealach, ar mbeith aineolach i sna riaghlachaibh bheanas ris dó. Saoilim nachar thuig Stanihurst gurab amhlaidh do bhí Éire 'na ríoghacht ar leith léi féin, amhail domhan mbeag, agus na huaisle agus na


p.40

hollamhain do bhí innte i n-allód, gur chumadar breitheamhnas, leigheas, filidheacht agus ceol agus riaghlachaibh cinnte riu do bheith ar bun i n-Éirinn: agus mar sin níor chneasda dhó-san breitheamhnas meardhána do dhéanamh [nó do bhreith] ar cheol na h-Éireann d'á lochtughadh. Is iongnadh liom nachar léigh Cambrens i san naomhadh caibidil deug, mar a molann ceol na n-Éireannach, acht munab eadh do chuir roimhe céim do bhreith tar Chambrens ag cáineadh na n-Éireannach: óir ní fhuil nídh 'san mbioth is mó i n-a molann Cambrens Éireannaigh ioná i san gceol n-Gaedhealach. Ag so mar adeir i san gcaibidil cheudna: I n-adhbhadhaibh ceoil amháin dogheibhim dícheall an chinidh seo somholta, mar a bhfuil tar an uile chineadh d'á bhfacamar cliste go doimheasta. {In musicis solum instrumentis commendabilem invenio gentis istius diligentiam, in quibus, prae omni natione quam vidimus incomparabiliter est instructa.}’’

Ag so mar adeir fós do réir na caibidile ceudna an tuarasgbháil do-bheir ar an gceol n-Gaedhealach, ag a mholadh: Do-ghnidhthear a n-oirfide (ar sé) iomlán oireamhnach le luas taighiuir, le comhthrom eugcosmhail, agus le coimhtheacht ainfhreagarthach ré chéile. {Tam suavi velocitate, tam dispari paritate, tam discordi concordia, consona redditur et completur melodia.}’’

As so is iontuigthe, do theist Chambrens, gurab breugach do Stanihurst a rádh nach bí ceol i san oirfide Éireannaigh. Ní fíor dó, mar an gceudna, an nídh adeir gurab dall do bhídís urmhór aosa seanma na h-Éireann; óir is follus an tan ro scríobh seisean a stáir, gurab lia neach súileach do bhí re seinm i n-Éirinn ioná duine dall, agus mar sin ó sin i leith, agus anois, bíodh a fhiadhnaise sin ar ár lucht comhaimsire.

Tuig, a léaghthóir, go rabhadar trí heasbadha ar Stanihurst re scríobhadh stáire na h-Éireann as ná'r chóir cion stáraidhe do thabhairt air. Ar dtús, do bhí sé


p.42

ró-óg, ionnus nach raibhe uain aige ar chuartughadh do dhéanamh ar sheanchus na críche seo ar ar' ghabh do láimh scríobhadh. An dara heasbaidh, do bhí sé dall aineolach i dteangaidh na tíre i n-a raibhe seanchus agus seandála na críche, agus gach foirne d'ár áitigh innte; agus mar sin, níor bh'fhéidir dó a bhfios do bheith aige. An treas easbaidh, do bhí sé uaillmhianach, agus d'á réir sin, do bhí súil aige le meudughadh d'fhaghbháil ó'n droing lér' gríosadh é le scríobhadh go holc ar Éirinn: agus fós, re linn bheith 'na shagart 'na dhiaidh sin dó, do gheall gairm tar ais do dhéanamh ar mhórán do na neithibh maslaightheacha do scríobh ar Éirinn, agus dochluinim go bhfuil sé i gclódh anois re n-a thaisbéanadh i n-Éirinn.

Adeir Stanihurst an tan bhíd Éireannaigh ag comhrac, nó ag bualadh a chéile, go n-abraid mar chomhairc do ghuth árd, ‘Pharo, Pharo’, agus saoilidh seisean gurab ó'n bhfocal so ‘Pharao’, fá hainm do rígh Éigipte chleachtaid mar chomhairc é: gidheadh ní fíor dó sin, óir is ionann é agus ‘faire, faire ó’, nó ‘ó faire’, ag a rádh ris an rann eile bheith ar a gcoiméad, amhail adeir an Francach ‘garda, garda’, an tan dochí a chomharsa i nguais.